استعمارشناسی باید به یک جریان علمی تبدیل شود

به گزارش خبرگزاری حوزه از اصفهان، موسی نجفی، رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ظهر امروز در نشست علمی «مکتب استعمارشناسی ایرانی» که به مناسبت روز ملی مبارزه با استکبار جهانی در خانه مشروطیت اصفهان برگزار شد، با اشاره به رونمایی از مجموعه ۳۰ جلدی استعمارشناسی اظهار داشت: انقلاب اسلامی دو تحول اساسی ایجاد کرد؛ نخست، اسلام را از حاشیه زندگی به متن جامعه آورد و دوم، در برابر سلطه و نفوذ خارجی ایستاد.

وی افزود: این دو تحول، دو بال انقلاب اسلامی هستند، اما در زمینه شناخت استعمار به اندازه حوزه‌های دیگر کار نشده و بخش زیادی از فعالیت‌ها به شعار و مباحث صوری محدود مانده است. تدوین مجموعه استعمارشناسی با هدف جبران این کمبود انجام شده است.

نجفی با اشاره به اینکه ایران به‌صورت رسمی مستعمره قدرت‌های خارجی نبوده است، گفت: همین مسئله موجب شده است که جامعه ایران آن‌گونه که باید، شناخت عمیقی از استعمار نداشته باشد و آثار نفوذ بیگانه را به‌درستی درک نکند. گاهی با یک برخورد دوستانه از سوی قدرت‌های غربی، فجایعی که در گذشته در ایران رقم زده‌اند، فراموش می‌شود.

رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، وضعیت ایران در دوره پهلوی را نمونه‌ای از وابستگی به قدرت‌های خارجی دانست و بیان کرد: ایران در آن دوره در موقعیت پیرامونی نظام غرب قرار داشت، اما انقلاب اسلامی کشور را از این وضعیت خارج کرد و به آن استقلال داد. همین تغییر جایگاه یکی از دلایل تداوم دشمنی استعمارگران با ایران است.

وی با تأکید بر اینکه استعمار صرفاً یک اختلاف سیاسی نیست، تصریح کرد: استعمار یک مسئله است و باید آن را شناخت و برای مقابله با آن راه‌حل داشت. کشوری که فناوری هسته‌ای، موشک و صنعت بومی دارد، باید از ذهنیت و نگاه بومی نیز برخوردار باشد و نسبت خود را با قدرت‌های خارجی بر اساس منافع ملی تعریف کند.

نجفی شناخت بومی استعمار را دارای چند نتیجه دانست و افزود: این شناخت به شفاف‌شدن فضای سیاست داخلی، آزادشدن ظرفیت‌ها، افزایش ابتکار عمل در سیاست و خروج از انفعال کمک می‌کند. همچنین با شناخت دقیق‌تر صحنه بین‌المللی، امکان تحلیل درست تحولات و مناسبات سیاسی فراهم می‌شود.

رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با تأکید بر ضرورت بازخوانی تاریخ از نگاه ایرانی و ضد استعماری گفت: تاریخ و شخصیت‌های خود را نباید از دریچه روایت استعمارگران بشناسیم. متأسفانه هنوز در بسیاری از کشورها و حتی در داخل ایران، روایت‌های تاریخی متأثر از نگاه استعمارگران دیده می‌شود.

وی استعمار را در سه شکل کهن، نو و فرانو یا سایبری قابل بررسی دانست و اظهار داشت: در جنگ ترکیبی تحمیل‌شده به کشور، نباید تصور کنیم که قدرت‌های استعماری فقط از ابزارهای جدید استفاده می‌کنند. آن‌ها همچنان در صورت فراهم‌شدن فرصت، به شیوه‌های استعمار کهن، از جمله قدرت نظامی و لشکرکشی، متوسل می‌شوند و هم‌زمان بر ذهن و افکار عمومی نیز تأثیر می‌گذارند.

نجفی با اشاره به نقش شبکه‌های اجتماعی در شکل‌دهی به افکار عمومی افزود: فعالیت در فضای مجازی یکی از ابزارهای اثرگذاری بر ذهن جامعه است و این روش در مقایسه با جنگ نظامی هزینه کمتری برای قدرت‌های خارجی دارد.

رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به تجربه تاریخی مشروطه اظهار داشت: به تعبیر رهبر انقلاب، مشروطیت یکی از بزرگ‌ترین تحولات تاریخ ایران بود، اما این تحول در ادامه به شکل‌گیری وابسته‌ترین رژیم سلطنتی کشور منجر شد. نظام پهلوی از ابتدا تا انتها به قدرت‌های خارجی وابسته بود؛ رضاشاه به انگلیس و محمدرضاشاه به آمریکا وابستگی داشت و در ادامه نیز منافع رژیم پهلوی با رژیم صهیونیستی پیوند خورد.

وی کاهش حساسیت نسبت به بیگانگان را یکی از زمینه‌های انحراف مشروطه دانست و گفت: در جریان مشروطه، برخی افراد برای حل مشکلات خود به سفارت انگلیس مراجعه می‌کردند و همین رفتار نشان‌دهنده ضعف شناخت نسبت به نقش قدرت‌های خارجی بود. حدود دو دهه پس از مشروطه نیز رضاشاه از دل این تحولات به قدرت رسید.

نجفی با تأکید بر اینکه تقابل غرب با ایران و اسلام سابقه‌ای طولانی دارد، بیان کرد: تقابل غرب با ایران به دوره‌های تاریخی پیش از اسلام بازمی‌گردد و در دوره‌های بعد نیز در قالب تقابل غرب مسیحی با جهان اسلام و سپس مواجهه غرب مدرن با ایران ادامه یافته است.

رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی افزود: تقابل ایران و یونان در دوران باستان، جنگ‌های صلیبی و درگیری‌های تاریخی غرب با جهان اسلام و همچنین جنگ‌های پس از قراردادهای گلستان و ترکمانچای، بخش‌هایی از این سابقه تاریخی هستند. جمهوری اسلامی ایران نیز وارث این پیشینه تاریخی و فرهنگی است و نمی‌تواند نسبت خود را با آن نادیده بگیرد.

وی با اشاره به اهمیت شناخت جریان‌های فکری و مسیرهای نفوذ خارجی گفت: رهبران انقلاب اسلامی، به‌ویژه امام خمینی(ره) و رهبر شهید، جایگاه تاریخی این تقابل را به‌خوبی می‌شناختند. رهبر شهید از امام خمینی(ره) نقل کرده بود که گاهی سخنی به افراد منتقل می‌شود که منشأ آن در چندین واسطه پنهان است، اما در نهایت ریشه آن به بیگانه می‌رسد.

نجفی با اشاره به ضرورت توجه به قدرت بازدارندگی کشور تصریح کرد: از نظر من، دشمنان زمانی از فشار بر ایران دست می‌کشند که به این نتیجه برسند توان غلبه بر کشور را ندارند. صرف گفت‌وگو و برخورد دوستانه، بدون شناخت ماهیت و اهداف طرف مقابل، برای مقابله با استعمار کافی نیست.

رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با انتقاد از برخی ادبیات سیاسی در مواجهه با قدرت‌های خارجی گفت: نباید جایگاه ایران از یک کشور مستقل و دارای مرکزیت به کشوری پیرامونی تقلیل پیدا کند. مسئولان باید در ادبیات و مواضع خود به شأن و جایگاه تاریخی انقلاب اسلامی توجه داشته باشند و از موضع ضعف با قدرت‌های خارجی سخن نگویند.

وی با اشاره به تحولات علمی در حوزه استعمارشناسی افزود: جریان شرق‌شناسی در غرب، پس از شکل‌گیری رویکردهای سکولار و پسااستعماری، با نقدهایی نسبت به روایت‌های پیشین خود مواجه شده است. انقلاب اسلامی نیز می‌تواند با بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی، در این جریان فکری نقش‌آفرینی کند و به تولید اندیشه‌ای پیشرفته در حوزه مطالعات پسااستعماری بپردازد.

نجفی شناخت ایرانی استعمار را معیاری برای تشخیص مسیر درست در تحولات سیاسی دانست و گفت: باید دوگانه‌های کاذب را کنار گذاشت و مسائل را بر اساس دو محور استقلال و وابستگی، خدمت و خیانت بررسی کرد. در این مسیر، باید مراقب بود که ملت و مسئولان فریب دشمنان را نخورند.

رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با تأکید بر ضرورت تداوم مطالعات استعمارشناسی خاطرنشان کرد: شناخت تاریخ استعمار، آگاهی نسل جوان را افزایش می‌دهد و مانع تکرار تجربه‌های گذشته می‌شود. انقلاب اسلامی باید این موضوع را به یک جریان جدی علمی و پژوهشی تبدیل کند تا ابعاد مختلف استعمار در ایران، جهان اسلام و سایر کشورها به‌صورت مستند بررسی شود.